→Basauri

Koldo Garcia Etxebarria: “Ikertzea ez da dohaintza kontua. Zerbait egonkorra izan beharko luke”

Genetikan doktore, ikertzailea da Koldo Garcia basauriarra. Bere lanaz, zientziaz, genetikaz, ikerkuntzaz eta dibulgazioaz aritu gara berarekin

Koldo Garcia Etxebarria / Geuria

Duela hamabost urte hasi zen lanean Euskal Herriko Unibertsitateko genetikako laborategian Koldo Garcia Etxebarria (Basauri, 1982). “Orduan ez nekien, baina nire ikertzaile-karreraren abiapuntua izan zen hori”, dio Garciak. Hain zuzen ere, ikertzaile lanetan dihardu ordutik. Gaur egun, Biodonostia Osasun Ikerketako Institutuan dabil lanean, gaixotasun gastrointestinalen sailean: “Genetika erabilita gaixotasun horiek hobeto ezagutzen eta tratamendu hobeagoak egin daitezkeen ikertzen lan egiten dugu”, dio Garciak. Bereziki, heste-gaixotasun inflamatorioan, kolon minberaren sindromean, koloneko minbizian eta beste gaixotasun gastrointestinal batzuetan zentratzen da bere lantaldea. Ikerkuntza arloan lan egiteaz gain, zientzia “herritar xumeei” transmititzen ere aritzen da. Bere ibilbideaz, ikerkuntzaz, eman diren aurrerapausoez eta zientziaren dibulgazioaz hitz egin dugu berarekin.

Biologoa, genetikan doktore, ikertzailea, zientziazalea zara, Koldo Garcia.
Hala da. Pila bat izenorde naiz! Biodonostia Osasun Ikerketako Institutuan egiten dut lan, ikertzaile bezala. Osasun-ikerketako lehen euskal institutua da eta bertan naiz Genetika Gastrointentinalaren taldearen buru. Duela bi urte eta erdi pasatxo iritsi nintzen Biodonostiara.

Zer egiten duzu bertan?
Bada, gaixotasun gastrointestinalak batzuk ondo definitzen dira eta beste batzuk ez. Orduan, nik eta nire taldeak egiten duguna da, edo behintzat saiatzen garena egiten da, genetika erabilita gaixotasun horiek hobeto ezagutzea eta tratamendu hobeagoak egin daitezkeen ikertzea. Azken finean, egiten duguna da gaixoen sintomak apaldu, baina berez jatorria ez dakigu zein den. Beraz, genetikaren bidez hori aztertu egiten dugu.

Taldearen helburu nagusia da gaixotasun gastrointestinala (GI) sortzen duten mekanismo genetikoak azaltzea. Bereziki, heste-gaixotasun inflamatorioan (HGI), heste (kolon) minberaren sindromean (HMS), koloneko minbizian eta beste gaitz GI batzuetan zentratzen da taldea, betiere genetikaren ikuspuntutik. Ea zerbait berria atera dezakegun eta tratamendu hobeagoak lor ditzakegun.

Zer da genetikaren ikuspegitik lan egitea?
Lanean ari gara gaizki dauden geneak (edo arrisku-geneak) eta horiek sortzen dituzten aldaerak identifikatzen, ikuspegi genetiko, bioinformatiko eta genomiko funtzionalak aplikatuta. Kontuan hartu behar da, guk datuak baino ez ditugula aztertzen (medikuek emandakoak edo biobankuetatik bidalitakoak); hau da, ez dugula zuzenean pertsonekin lan egiten telesail askotan ikusten den bezala.

Lan egiten duzun arloan gauzak hoberantz egin dutela esango zenuke?
Baietz esango nuke. Gaixotasun gastrointestinalen inguruan gero eta gehiago dakigu. Azken urteetan asko aurreratu da. Adibidez, Euskal Autonomia Erkidegoan (EAE) egiten den kolon minbiziaren arloan lagin asko jasotzen dira eta horrek laguntzen du askoz ere analisi sakonagoak egitea. Lagin asko jasota, bereizmen gehiago ematen dizu azterketak egiterako orduan, eta hor egin diren lanak oso ondo datoz gauzak aurre-esateko eta tratamenduak hobetzeko.

Noiztik jarduten duzu ikerkuntzan?
Orain dela urte asko hasi nintzen ikertzen. Tesia egiten hasi nintzen 2006an Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU), Genetikako departamentuan, eta ordutik nabil ikerkuntzan.

Hamabost urte orduan.
Bai. Egia esan ez dakit oso ondo zelan biziraun dudan ikerkuntzan! (kar, kar)

Zergatik diozu hori?
Ikerkuntza kinka larrian dagoela esango nuke. Nik uste oso ahula dela, batez ere finantziazio aldetik. Esango nuke instituzioek zientzia alde batera utzi dutela eta gehiago zentratu direla izapide kontuetara, eta horrek, nik uste, arazo handiak sortzen ditu gure ogibidean eta hortaz, gizartean.

Nire iritziz, eskaintzen dioten finantziazioa ez da behar bestekoa. Eta horrek gauzak ikertzeko behar dugun denbora mugatzen du halabeharrez. Errealitatea da ikertzaileok ez dakigula zehazki zenbat denbora dugun gure ikerketak egiteko. Normalean, dirua eta lanpostuak mugatuak dira, eta horrek esan nahi du ez dagoela egonkortasunik. Eta, noski, gizarteari kalte egiten dio horrek.

Ez dakizu orduan noiz arte egongo zaren proiektu horretan lanean?
Proiektuak beti daude martxan, baina nork eramango ditu proiektu horiek aurrera behin behinekotasunean bizi bazara? Agian proiektua ematen dizute, baina ez dago pertsona bat horretara guztiz dedikatuta. Eta horrek egiten duena da prozesua zaildu. Urtebeteko kontratuak dira gureak. Lana egon, badago. Ez dagoena dirua da.

Eta horretan instituzioek dute azken hitza.
Bai. Nire uste apalean instituzioek diru gehiago eman beharko lukete ikerkuntzarako. Berez, EAEn ez gara heltzen produktu gordinaren % 2ra. Eta, izatez, gomendagarria da % 2a baino gehiago izatea.

Diotenez, ordea, Estatu mailan, EAE, Katalunia eta Galizia gorenean omen gaude ikerkuntzan.
Bai. Egia da Estatu mailan gainontzeko autonomia erkidegoak baino puntu bat gorago daudela EAE, Katalunia eta Galizia, baina ez dakit zein puntura arte den garrantzitsua hobeagoa izatea. Nik zalantzak ditut zientzian edo ikerkuntzan nola neurtzen duten autonomia erkidego bat hobeagoa izatea. Ez dakit zenbat eta publikazio gehiago atera, horrek benetan zerbait esaten duen, edo benetan ikusi behar dena den zer eragin duen egiten duzun lan horrek ordaintzen dizun gizartean. Ez dakit hori nola neurtzen den, edo neurtzerakoan, zer ikusiko genukeen.

Katalunian ere lanean ibili zinen.
Bi urte eman nituen Bartzelonan lanean eta bertan lan egiteko prozeduragatik, orokorrean, Katalunian askoz argiago daukate eta proportzionalki diru gehiago inbertitzen dute ikerkuntzara. Han kooperatiboagoak dira; hemen, ordea, gehiago kostatzen da hori, lehiatu egiten da gehiago, kolaboratu baino.

Zein zentzutan lehiatu?
Ikertzaile taldeen artean badago lehiakortasun puntu bat. Azken finean, baliabideak mugatuak direnez eta mundu guztiak berdinak behar dituenez… Ez dut esaten jendea min egitera doanik, baina agian interesgarriak izan daitezkeen kooperazioak ez dira ematen.

Ikerkuntzak zein aurrerapauso eman ditu?
Behintzat nik ezagutzen dudanagatik, egia da saiatu saiatzen garela aurrerapausoak ematen, baina ez dakit zein puntura arte lortzen dugun. Argi dago ikerkuntzaren bidez gauza asko hobetu direla. Adibidez, genetikan gauza deigarri bat gertatzen da: orain dela gutxi aztertu zuten eta esan zuten 90. hamarkadatik gaur egunera behin eta berriz, orokorrean eta mundu osoan, gauza berdinak ikertzen gabiltzala. Orduan, sentsazioa da: badakizu aurrera egiten dugula eta hobetu egiten dugula, baina ez dakit zein puntura arte benetakoa den. Noski, hamabost urtetan gauza asko aldatu eta hobetu dira, baina nik uste zerbait gehiago falta dela.

Zer falta da?
Bada, ikertzaileoi falta zaiguna da gizartearekin gehiago inplikatzea. Askotan uste dugu guk bakarrik gure lana egin behar dugula eta listo, baina kontuan izan behar dugu, zergen bitartez, jendeak ordaintzen duela gure lana. Orduan jendeak eskubidea dauka jakiteko ikertzaileok zer egiten dugun. Bestetik, nahi baldin badugu jendea ikerkuntzan inpikatzea, saldu egin beharko dugu egiten dugun lana eta zer egin nahi dugun. Gizarteari azaldu behar diogu ikertzaileok egiten duguna.

Horretan datza dibulgazioa…
Hala da. Adibidez, nik dibulgazioa oso modu naturalean egiten dut. Oso erraza egiten zait komunikatzea eta nik hautu hori hartu nuen: zientzia dibulgatzearena, alegia. Oso garrantzitsua iruditzen zait. Alde batetik, jendeak nire lana ordaintzen duela ikusita, zerbait egiteko aukera ikusi nuen eta bestetik, bigarren arrazoia izan zen jendearen parte hartzea zientziarekiko sustatzea. Ez da bakarrik esatea “guk gauza garrantzitsuak egiten ditugu”, baizik eta azaldu zeintzuk diren gauza garrantzitsu horiek. Modu horretan jendea jabetu egingo da horretaz eta behintzat parte hartzeko aukera ematen diezu.

Zelan dibulgatzen duzu zuk zientzia?
Alde batetik badaude dibulgaziora dedikatzen diren blogak. Adibidez, EHUko Kultura Zientifikoaren Katedrak ‘Zientzia Kaiera’ bloga du eta bertan hilean behin idazten dut nik. Era berean, hitzaldiak eskaintzen ditut. Batzuetan hitzaldiak umoristikoagoak dira eta beste batzuetan serioagoak, baina bietan zientzia herritarrenagana gerturatzen dugu. Azken finean zientzia normatzea da asmoa.

Irekiak dira hitzaldi horiek?
Bai, bai. Herritar guztientzako irekiak dira hitzaldiak. Esate baterako, behin genetika orokorrari buruzko hitzaldia eman nuen jubilatuen egoitza batean. Berrogei lagun inguru gerturatu zen, gainera oso interesatuak denak. Galdera mordoa egin zidaten, eta batzuk zorrotzak! Genetikaren inguruko gaiek jende asko erakartzen dute. Jendearen imaginazioan genetika izugarria da, eta hitzaldiaren izenburuan genetika hitza agertzen bada, bisitak gora doaz, eta niri gauza horiek ikaragarri pozten naute, herritarrekin hurbiltzen nautelako.

Zientziaren dibulgazioa euskaraz egitearen inguruan galdetuko banizu.
Normalean dibulgazio gehienak gazteleraz izaten dira. Zientziari buruzko hitzaldiak eta argitalpenak eta gainera euskaraz ez daude horrenbeste, baina pixkana horretan ari gara batzuk. Nik, esaterako, blog bat sortu nuen: edonola.net. Eduki guztiak euskaraz idazten ditut bertan.

Noiz hasi zinen edonola.net blogarekin?
Duela sei urte dibulgatzen hasi nintzenean, horretarako ere dedikatu nuen bloga: dibulgatzen jarraitzeko. Hasieran nire “harrikadak” kontatzeko erabiltzen nuen bloga, leku pertsonal bezala. Gero, modu zehatzago batean dibulgatzen hasi nintzen, gaur egunera arte. Hasiera hasieratik asmoa izan da nire lana azaltzea eta Twitter bidez zabaltzea.
Blogak ateak zabaldu dizkit publikora zuzenean hitz egiteko edo beste leku batean, modu serio batean-edo, dibulgatzeko. Blog xume bat da; ez ditut bisitak bilatzen. Nik beti esaten dut: baldin badago pertsona bat genetikari buruz euskaraz jakin nahi duena, nik betetzen diot bere plazerra.

Zehazki, zer dibulgatzen duzu blogean?
Normalean egiten dudana da genetikaren kontzeptu arruntak azaldu jendeak ulertu ditzan. Era berean, publikatzen ditudan artikulu zientifikoak azaldu egiten ditut, baita zientziari buruzko gogoeta orokorrak (ikusten ditudan gauza onak, arazoak…) publikatu ere.

Dibulgazioaren harira, EiTBk maratoi solidarioak burutzen ditu urtero ikerkuntza arloan dirua lortzeko.
Parte hartzen duen jendearen intentzioa oso ona da, eta gainera, guztiz ulergarria. Nork esango dio ezetz, adibidez, haur minbizia ikertzearen aldeko zerbaiti? Baina ikertzea ez da dohaintza kontu bat. Zerbait egonkorra izan beharko luke. Inori ez zaio burutik pasatzen, esaterako, errepide bat egiteko maratoi bat egitea. Finantzaketa hori burutzeko, hasieratik amaierara arte, aurrekontu bat zehazten da urtero. Bada, ikerkuntzan gauza bera egin beharko litzakete.

Aurten, ‘Lau teilatu’ abestia erabilita zabalkunde gehiago egin diote maratoiari, eta bertan Eusko Legebiltzarreko kideek parte hartu dute. Euren lana ez da ‘Lau teilatu’ grabatzea, baizik eta aurrekontuetan ikerkuntzari behar duen pisua ematea, eta adibiez, aurrekontuen eztabaidan ez dute ikerkuntzari buruz ezer esan. Maratoi horietan ikerkuntzarako dirua lortzea ondo dago, baina zerbait osagarria izan beharko litzateke.

Gora

Geuria Laguntzaileak Geuria Laguntzaileak